مفهوم مالکیت فکری:

مالکیت معنوی از مالکیت فکری نشات میگیرد. شاید بهتر باشد به جای لغت مالکیت معنوی از اصطلاح مالکیت فکری استفاده شود که ترکیبی از دو واژه مالکیت (Property) و فکری (Intellectual) تشکیل شده است. بنابراین Intellectual Property مالکیت فکری یعنی مالکیتی که ناشی از فکر می باشد.

وقتی شما با محصولی که قابل لمس هست مواجه هستید یعنی محصولی که به شکل فیزیکی قابل لمس باشد مثل درب یا پنجره و یا … این مالکیت از نوع مالکیت فیزیکی (Physical Property) می باشد. اما زماینکه شما با یک محصول فکری واجه هستید مثل یک فیلم، موزیک ، اختراع و یا یک ایده و … این موارد از نوع فکری هستند و البته قابل لمس نیستند. یعنی پشت این محصول یک فکر وجود دارد. اصطلاح مالکیت معنوی به این علت می تواند باشد که در ایران با امور معنوی بیشتر روبرو هستیم. وقتی مولفی یک محصول را خلق می کند دارای دو نوع حق می باشد. یک حق اقتصادی و مادی و دیگری حق اخلاقی و معنوی. درواقع می توان گفت که حق معنوی در واقع بخشی از حق مالکیت فکری است.

حال می توان یک تعریف برای مالکیت فکری ارائه داد. مالکیت فکری عبارت است از حقوق قانونی که از فعالیت اندیشه و ذهن و فکری در حوزه های مختلف صنعتی، علمی و ادبی و هنری به وجود آمده باشد و در واقع مالکیت فکری را میتوان محصول ذهن دانست که این محصول ذهن می تواند تحت حمایت یک فرد یا موسسه باشد.

وقتی مالکیت فکری یک خدمات یا محصول در اختیار شخص حقیقی و یا شخص حقوقی باشد اختیار کامل را دارد که آزادانه محصول را در اختیار دیگری قرار دهد و یا فقط در انحصار خود داشته باشد. دقیقا شبیه به نویسنده ایی که کتابی را نوشته باشد حال می تواند چاپ آن را فقط در انحصار خود داشته باشد و سیاست های چاپ و انتشار آن را فقط و فقط خودش اتخاذ کند و یا به دیگری اجازه دهد که در ازای پرداخت حق الامتیاز از انتشار آن استفاده کنند. در واقع چون مالکیت فکری آن محصول را دارد بنابراین می تواند در مورد بهره برداری از آن تصمیم گیری کند.

وقتی شخصی محصولی را خریداری میکند مالک آن شی و یا کالا می شود اما هرگز مالک نفس آن نخواهد بود به عنوان مثال وقتی کتابی خریداری می شود شخص خریدار فقط مالک شی کتاب است و مالکیت فکری برای نویسنده که آن کتاب را خلق کرده و محتوای آن کتاب را تولید کرده است می باشد.و البته در فیلم و موسیقی و خیلی از موارد به این شکل است. IPR که مخفف کلمه Intellectual Property Rights می باشد برای یک شی و یا محصول که وجه خارجی دارد اعمال نخواهد شد بلکه نسبت به ماهیت آفرینشی اثر می باشد.

مالکیت فکری به پوسته و ظاهر اثر تعلق ندارد بلکه به محتوا و نفس اثر تعلق دارد. می توان گفت که خالق اثر مالک اثر است.

وقتی شخصی مالکیت یک شی و یا فکری را دارد این مالکیت دارای دو وجه است اول اینکه این مالکیت به مالک اختیار تصرف را میدهد یعنی اینکه مالک می تواند به هر شکلی از آن استفاده کند. و دوم اینکه این مالکیت به مالک اجازه میدهد که جلوی تصرف دیگران را بگیرد.

برای مثال وقتی مالکیت یک دستگاه موتور را دارد اولا می تواند به هر شکل و شمایلی از این موتور استفاده کند. دوما مالک موتور می تواند اجازه استفاده مال را به دیگران نداده و مانع استفاده آنها شود. که استفاده خود مالک به هر شکلی که هست را حق ایجابی و امتناع مالک از استفاده دیگران را سلبی می گویند. وقتی شخصی مالکیت فکری طرح و یا ایده ای را دارد و به نام او ثبت شده باشد مالک قانونی آن بوده و تمامی حقوق این مالکیت برای مالک می باشد. مالک است که می تواند از این طرح یا ایده استفاده کند و یا ان را منتهی به محصول کند و یا در جایی دیگر برای کاری دیگر استفاده کند و به بازار عرضه کند که در واقع جنبه ایجابی است. همچنین مالک می تواند جلوی استفاده دیگری را گرفته و مانع از استفاده دیگری بدون دریافت اجازه از مالک شود. مالک می تواند مانع از پیاده سازی آن طرح توسط دیگری و عرضه آن به بازار شود که این جنبه از مالکیت همان جنبه سلبی گفته می شود.

مالکیت فکری برای انواع و اقسام کالاها و محصولات می تواند وجود داشته باشد که به تعدادی از آنها می توان اشاره کرد. به عنوان مثال: کارهای هنری ، کتاب، نقاشی، خلاقیت هایی که در هر کاری بوجود بیاید و منجر به خلق محصول و یا کالا گردد و …..